فصل چهارم درد گوش درد يا از تباهى مزاج است يا از ورم يا جوش يا از گسستگى پيوندها . تباهى مزاج يا گرم بدون ماده است كه مثلا از هواى گرم يا باد گرم باشد ؛ به‌ويژه اگر يكهو از سرما به گرما انتقال يابد . يا با آب گرم خود را شسته و آب گرم داخل گوش شده ؛ يا آبهاى معدنى گرم به داخل گوش راه يافته‌اند ؛ يا وسيلهء مادهء گرم خونى و صفرايى است . يا سرد بدون ماده كه برعكس گرمى بايد سردى را در نظر گرفت كه از هوا و باد سرد باشد ، و به‌ويژه اگر يكهو از گرما به سرما منتقل شود ؛ يا چيزى سرد در آن اثر گذاشته ؛ يا مادهء بادزاى سرد ؛ يا مادهء خلطى كمين گرفته باشد . اگر سبب ورم و جوش است : يا ورم و جوش گرم است ، يا سرد . اگر از گسستن پيونديها است ، كشيدگى باد و قرحه و زخم علامت آن است . يكى از اسباب درد گوش - كه از گسستن پيوندى است - اينكه بادى در آن به وجود آيد ، يا آبى در آن مىرود ، يا جانورى به صماخ ( پردهء داخلى گوش ) يا كرمى در گوش توليد مىشود ؛ و شايد از اثر افتادن يا ضربه خوردن اين حالت دست دهد . سخت‌ترين درد گوش آن است كه از ورم گرم ته‌نشين باشد و اين با تب دست برندار آيد و به‌ويژه اگر در شدت تب عقل را مشوّش كند . درد در كركركهاى خارجى حس شود هرچند درد شديد است ولى خطر ندارد . حالت اولى شايد - همانند سكته - سبب مرگ ناگهانى گردد . چنين درد گوشى كه ناشى از ورم گرم ته‌نشين باشد ، براى جوانان خطرناك‌تر است تا پيران ؛ ممكن است در مدت هفت روز بيمار را بكشد . ليكن اكثرا ورم گوش در سالخوردگان ، ريم و چرك مىكند ، اما جوانان قبل از رسيدن ورم و چرك كردن ورم مىميرند ، و اگر چرك كرد ، اميد علاجى هست . درد گوش گاهى همراه خارش است و گاهى خارش ندارد . در باب خارش گوش علاج را ذكر كرديم . علامت : از همان علامتهايى كه در باب كرى و طرش ذكر شد دليل چگونگى درد گوش را مىيابى ! معالجات : دستور عمومى در معالجهء گوش آن است : هر قطره‌اى را كه در گوش چكانند ، بايد نه بسيار سرد و نه بسيار گرم باشد . اگر سبب پرى بدن و سر از مواد ناباب است ، علاج خون‌گيرى و تخليه به وسيلهء تخليه‌كننده‌هاى سر از مادهء گرم است چنان‌كه ياد گرفتى .